شادی دینی یا بی‌بندوباری مدرن؟ نقد فستیوال کوچه بوشهر؟
به تازگی در شهر بوشهر ـ مصادف با شب شهادت امام جعفر صادق (ع) ـ چهارمین دورهٔ فستیوال فرهنگی «کوچه» برگزار شد. این رویداد پنج‌شبانه که شامل کنسرت موسیقی زنده و برنامه‌های فرهنگی است، با مجوز رسمی اجرا گردید و برگزارکنندگان آن مدعی‌اند که قصدشان ترویج فرهنگ بومی و نمادهای محلی استان بوشهر است.
اما منتقدان محلی آن را «شعار کاذب خیام‌خوانی» و بهانه‌ای برای بی‌بندوباری فرهنگی می‌دانند؛ از جمله یک معلم بوشهری نوشته است: «فستیوال ‹کوچه› با شعار کاذب خیام‌خوانی و ترویج فرهنگ سنتی و اصیل بوشهر، بهانه‌ای شده برای ترویج اختلاط، رقص، کشف حجاب و شکستن خطوط قرمز شرع و عرف». این انتقادات به موقعیت زمانی و محتوای برنامه نیز توجه دارد: چرا در شبی که دل شیعیان به خاطر امام صادق (علیه السلام) می‌سوزد، مراکز فرهنگی به محل «ولنگاری» و بی‌حرمتی تبدیل شود؟ پرسش اصلی اینجاست که اساساً در نگاه دین اسلام، جایگاه شادی و نشاط کجاست و آیا چنین فستیوال‌هایی در چارچوب آن قرار می‌گیرند یا با آن زاویه دارند؟
فستیوال کوچه بوشهر
فستیوال «کوچه» معادل تحت‌اللفظی (Alley Festival)، برای نخستین‌بار چند سال پیش در بوشهر برگزار شد و امسال چهارمین دوره آن اجرا شد. مدیران این برنامه می‌گویند: جشنواره کوچه یک رویداد فرهنگی و مردمی است که با مجوز قانونی به مدت پنج شب در بوشهر برگزار می‌شود. محورهای اصلی آن شامل: کنسرت‌های زنده موسیقی (با تاکید بر موسیقی‌های محلی و پاپ)، تئاتر خیابانی، نمایش‌های فرهنگی و آئین‌هایی مثل «خیام‌خوانی» است. به اعتقاد برگزارکنندگان، هدف فستیوال: ترویج وجوه هنری و اجتماعی بومی است.
با این حال، بخش‌های قابل‌توجهی از جامعه و مسئولان فرهنگی و دینی محلی، نسبت به محتوای این فستیوال ابراز نگرانی کرده‌اند. نمونه آن سخنان امام جمعه موقت بوشهر است که بر حفظ حرمت اوقات مذهبی تأکید می‌کند. ایشان با ابراز تأسف از برگزاری برنامه‌های موسیقی در شب شهادت امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «مسئولان، به حرمت ایام عزاداری و فرهنگ بومی پایبند باشند و هنر باید پاکیزه و در چارچوب ارزش‌های اسلامی عرضه شود، نه زمینه‌ساز ولنگاری… چرا باید در شبی که دل شیعیان برای امام صادق (علیه السلام) می‌سوزد، برنامه‌های موسیقی و لهوی برگزار شود؟ این بی‌حرمتی به ساحت ائمه اطهار (علیهم السلام) است».
طبعاً اجرای کنسرت و برنامه‌های شاد در چنین شبی، خلاف سنت حسنهٔ مذهبی و منجر به سوءاستفاده‌هایی شده است. علاوه بر این، بخشی از جامعه به اختلاط آزادانهٔ زنان و مردان، وجود رقص و موسیقی و حتی بعضی حرکات خارج از مرزهای شرع در این فستیوال؛ اعتراض کرده‌اند. به گفته همین خطیب جمعه، در گذشته حتی کوچک‌ترین برنامه هنری در ایام شهادت ائمه تعطیل می‌شد و امروز دیدن این بی‌توجهی به سنت‌های بومی تأسف‌بار است.
نکته قابل تأمل اینجاست:
در شرایط فعلی که مردم ما بابت حادثه بندر شهید رجایی، اندوهگین اند و همگان ابراز همدردی می کنند؛ چرا و با چه توجیهی همچنان این جشن و پایکوبی باید برقرار باشد؟
در مجموع می‌توان گفت فستیوال کوچه، از یک سو با تبلیغات «فرهنگی – مردمی» معرفی شده اما از سوی دیگر با واکنش‌هایی روبرو شده که آن را مغایر با ارزش‌ها و مناسک مذهبی می‌دانند. این تضاد آشکار میان شعارهای جشنواره و نقدهای وارد شده، سوژه اصلی بحث ما را شکل می‌دهد:
آیا فعالیت‌های شاد و اجتماعی از این دست، در چارچوب «شادی دینی» قرار می‌گیرند یا در زمره ابتذال مدرن محسوب می‌شوند؟
نگاه اسلام به شادی و نشاط
دین اسلام به عنوان «دین فطرت»، توجه ویژه‌ای به نیازهای روانی و طبیعی انسان دارد و شادی را از نیازهای فطری و مطلوب او می‌شمارد. به بیان یک پژوهشگر دینی: «دین اسلام چون دین فطرت است، به تمام نیازهای طبیعی و فطری انسان توجه دارد و پیروان خود را به شادی‌های مثبت و سازنده دعوت می‌کند. پرداختن به شادی با رعایت حدود آن، برای تجدید نشاط درونی و کاستن از یک‌نواختی زندگی مؤثر است». این دیدگاه می‌گوید: اسلام نه تنها شادی را می‌پذیرد بلکه بر ضرورت «شادی مثبت و سازنده» تأکید می‌کند و توصیه می‌کند نشاط با «رعایت حدود شرعی و اخلاقی» و در جهت افزایش توان عبادی و معنوی دنبال شود.
رهبر انقلاب اسلامی نیز بارها نسبت به این موضوع، موضع‌گیری کرده‌اند. ایشان تصریح می‌کنند که «شادی لازم است و باید آن را برای مردم تأمین کرد؛ منتها این کار برنامه‌ریزی می‌خواهد» اما هشدار می‌دهند که «مراقب باشید شادی در مردم با لودگی و ابتذال و بی‌بندوباری همراه نشود؛ از این طریق به مردم شادی داده نشود».
به عبارت دیگر، مطابق نظر رهبری، شادی؛ خودِ هدف نیست بلکه ابزاری برای امیدآفرینی است و باید در چارچوب تربیت دینی و عفاف و حرمت‌های اجتماعی طرح‌ریزی شود. همان‌طور که ایشان تأکید کرده‌اند: «شادی کردن و شادی دادن به مردم، به‌معنای لودگی نیست». این بیانات نشان می‌دهد که اسلام نه تنها شادی را حرام نمی‌داند، بلکه خواهان آن است؛ اما شادی‌ای که همراه با ابتذال، اختلاط نامشروع یا شکستن مرزهای اخلاقی و شرعی باشد، به وضوح مردود است.
این خط فکری در میان علما نیز وجود دارد. «اسلام با شادی کردن هیچ مخالفتی ندارد» نکته مهم این است که اگر بخواهیم به مقام بندگی خداوند برسیم باید در شادی‌ها به احکام و آموزه‌های دین توجه کنیم. در احکام دینی آمده است که شاد باشید اما رعایت مسائل شرعی را نیز بکنید؛ اگر این شادی و نشاط اتفاق بیفتد با ملاحظه مسائل شرعی، هیچ اشکالی ندارد. از این منظر، شادی و نشاط «در مدار شرع» نه‌تنها پذیرفته شده است، بلکه به آن سفارش نیز می‌شود، مشروط بر آنکه حرمت‌های الهی در آن مراعات شود.
انتقادات امام جمعه بوشهر به محتوا و زمان‌بندی جشنواره
امام جمعه بوشهر (حجت‌الاسلام سید غلامرضا هاشمی)، ضمن موافقت کلی با ضرورت نشاط فرهنگی، فستیوال کوچه را در زمان و با محتوایی نامناسب دانستند. ایشان از وقوع این جشن در شب شهادت امام صادق (علیه السلام) ابراز نگرانی کردند و به مسئولان توصیه نمودند که «به حرمت ایام عزاداری و فرهنگ بومی، پایبند باشند و هنر، باید پاکیزه و در چارچوب ارزش‌های اسلامی عرضه شود؛ نه زمینه‌ساز ولنگاری».
نقد اصلی ایشان حول دو محور: «حفظ حرمت مذهبی» و «حفظ اصالت فرهنگی بوشهر» می‌چرخد.
از نظر ایشان و دیگر دلسوزان فرهنگی، برگزاری کنسرت و جشن مختلط در شبی که «دل شیعیان برای امام صادق (علیه السلام) می‌سوزد» بی‌حرمتی است. همچنین ایشان یادآور شدند که «از قدیم‌الایام، در شب شهادت ائمه اطهار (علیهم السلام)، برنامه‌های هنری تعطیل می‌شد ولی امروز شاهد بی‌توجهی به این سنت حسنه هستیم».
علاوه بر این، امام جمعه بوشهر تأکید کردند که «اگر هدف فستیوال‌ها، ترویج هنر و ادبیات بومی است؛ نباید اجازه داد حواشی آن، از متن خطرناک‌تر شود». مخاطب این سخنان، به‌ویژه گردانندگان جشنواره است؛ ایشان با بیانی دلسوزانه فرمودند: «اگر واقعاً دغدغۀ فرهنگ دارید، برنامه‌ها را پاکیزه و بدون حاشیه برگزار کنید؛ نه آن‌گونه که برخی از آن سوءاستفاده کنند». هشدار نهایی ایشان به مردم و مسئولان این بود که «مراقب باشند دشمن از هر فرصتی برای ترویج ناهنجاری‌ها استفاده نکند و برنامه‌های فرهنگی به بهانه‌ای برای تفرقه تبدیل نشود».
تمایز شادی دینی از ابتذال مدرن
با توجه به آنچه گفتیم، تمایز مهمی میان «شادی دینی» و «ابتذال مدرن» وجود دارد. شادی دینی، بر پایه آموزه‌های اسلامی، شادی‌ای است که با تقویت ایمان و رعایت ارزش‌های اخلاقی و شرعی همراه است. این نوع شادی می‌تواند در مناسبت‌های مذهبی (نظیر عید فطر، عید غدیر، جشن‌های اهل‌بیت(علیهم السلام)) یا مناسبت‌های ملی-فرهنگی در فضای متین و همراه با حیا و متانت برگزار شود. پس در شادی‌های مؤمنانه باید احکام دین رعایت شود تا شادی، موجبات نزدیکی به خدا را فراهم کند. به عبارت دیگر، اسلام شادی را در مسیر عبودیت می‌خواهد، نه در مسیر انحراف.
در نقطه مقابل، آنچه برخی از منتقدان به عنوان «ابتذال» می‌خوانند، فعالیت‌هایی است که ریشه در لودگی، اختلاط نامشروع یا بی‌حرمتی به مقدسات داشته باشند. به تعبیر رهبر انقلاب: «این‌گونه شادی اگر با لودگی و ابتذال و بی‌بندوباری همراه شود، دیگر شایسته دین نیست». برای نمونه: رقص مختلط، آوازهای لهوی، نمایش‌های هیجانی بدون چارچوب شرعی، و یا برنامه‌ریزی جشن در ایامی که ماهیت عزاداری دارد، مصداق شادمانی در «فضای بی‌قیدی فرهنگی» است.
از منظر اسلامی، مصادیق شادی مشروع فراوان است: سنت رسول خدا (صلی الله علیه وآله و سلم) و اهل بیت (علیهم السلام) سرشار از لحظات شاد خانوادگی، جشن‌های مناسبتی و حتی شوخی‌های درست و معنادار بوده است؛ اما هرگز این شادی به قیمت نقض حریم شرع و اخلاق عمومی تمام نمی‌شده است. به تعبیر
نبی مکرم اسلام حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله): «خوشحال باشید و شادی کنید، اما بدون گناه». قرآن کریم نیز انسان را به یاد خدا در تمام حال دعوت می‌کند و هر نشاطی را به پرستش الهی مرتبط می‌داند.
در مقابل، تاکید اسلام بر عفاف و دوری از رفتارهای فاسد، ضابطه مهمی است که در همه حال باید مدنظر باشد. لذا یک برنامه فرهنگی، زمانی با «شادی دینی» هم‌سوتر است که در آن، مسائل شرعی مراعات شده و مجلسی مؤدب و متین شکل گیرد.
نتیجه‌گیری
در پاسخ به شبهه پیش‌آمده، روشن است که اسلام شادی را در چارچوب ارزش‌های الهی و حرمت‌های دینی تعریف می‌کند؛ نه در فضاهایی که با اختلاط نامحدود، کشف حجاب یا بی‌قیدی فرهنگی همراه باشد. همان‌طور که رهبر انقلاب می‌فرمایند: «شادی دادن به مردم به معنای لودگی نیست» و باید مراقب بود هرگز با بی‌بندوباری هم‌آغوش نگردد. به تعبیر امام جمعه بوشهر: «هنر و جشن، باید پاکیزه و در چارچوب ارزش‌های اسلامیباشند و اصالت فرهنگی استان را پاس دارند».
پس ترویج نشاط و سرور در جامعه نه‌تنها نامطلوب نیست، بلکه ضروری است؛ اما تحقق این شادی باید همراه با حفظ هویت دینی و رعایت حرمت مناسبت‌های مذهبی و ملی باشد. این یعنی شادی باید «مؤمنانه» باشد؛ شادمانی‌ای که دل انسان را روشن می‌کند و او را به خدا نزدیک‌تر می‌سازد، نه آنکه زمینه‌ساز گناه و هرج‌ومرج فرهنگی شود.
