تحریریه The Cradle
📆 ۱۹ اوت ۲۰۲۶ (۲۸ مرداد ۱۴۰۵)
✅ نکات کلیدی
۱. از بن‌بست دریایی به کریدور زمینی
محاصره دریایی آمریکا در آوریل ۲۰۲۶، حمل‌ونقل دریایی را پرهزینه و خطرناک کرد. در نتیجه، ایران تجارت خود را به سمت مسیرهای زمینی سوق داد و خط ریلی «شیآن‑تهران» که پیش‌تر به‌صورت هفتگی حرکت می‌کرد، پس از محاصره به هر سه تا چهار روز یک بار افزایش یافت و به یک شریان حیاتی اقتصادی تبدیل شد. هزینه حمل یک کانتینر ۴۰ فوتی به نزدیک ۷,۰۰۰ دلار (حدود ۴۰ درصد بالاتر از نرخ عادی) رسید.
۲. مسیر کریدور و بارهای حمل‌شده
این مسیر ریلی به طول تقریباً ۱۰,۴۰۰ کیلومتر از شیآن یا ایوو در چین عبور کرده، از قزاقستان و ترکمنستان (و گاهی ازبکستان) می‌گذرد و از طریق سرخس وارد ایران شده و به بندر خشک آپرین در تهران ختم می‌شود. بار اصلی شامل قطعات خودرو، ماشین‌آلات سنگین، تجهیزات نیروگاهی، ژنراتور، پنل‌های خورشیدی و الکترونیک برای پروژه‌های زیرساختی ایران است. با این حال، مسیر برگشت عمدتاً خالی است و شایعات درباره حمل نفت خام ایران از طریق ریلی به چین به‌دلیل هزینه‌های بسیار بالا، چندان قابل‌قبول نیست.
۳. ارزش راهبردی، فراتر از حجم تجاری
اگرچه ظرفیت یک قطار باری تنها حدود ۲ تا ۳ درصد یک کشتی کانتینری بزرگ است، اما در شرایط محاصره، همین حجم نیز حیاتی است. این مسیر به‌عنوان یک کانال «فقط در مواقع ضروری» برای تأمین قطعات صنعتی که ایران قادر به تولید داخلی آنها نیست، عمل می‌کند. برای چین نیز این مسیر نشان‌دهنده موفقیت ابتکار کمربند و راه در دور زدن محاصره‌های دریایی است.
۴. فراتر از یک کریدور دوجانبه
این راه‌آهن بخشی از کریدور ششم کمربند اقتصادی جاده ابریشم جدید (کریدور چین‑آسیای مرکزی‑غرب آسیا) است و به شبکه‌ای گسترده‌تر از تجارت زمینی در اوراسیا متصل می‌شود. دو نمونه بارز عبارتند از:
- کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال‑جنوب (INSTC) که روسیه را از طریق ایران به هند متصل می‌کند. ترافیک این کریدور در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۹ درصد افزایش یافت و ترافیک شاخه شرقی آن ۷۰ درصد رشد کرد.
- تجارت مرزی ایران و پاکستان که با وجود موانعی مانند تحریم‌ها و کانال‌های بانکی ضعیف، با هدف رسیدن به ۱۰ میلیارد دلار تجارت سالانه در حال گسترش است و کریدورهای زمینی جدیدی برای محموله‌های ایران باز شده است.
۵. چابهار و حلقه مفقوده ریلی
بندر چابهار به‌دلیل قرارگیری خارج از تنگه هرمز، ارزش راهبردی بالایی دارد، اما اتصال ریلی ناقص آن (به‌ویژه خط ریلی ۱۶۲ کیلومتری رشت‑آستارا که روسیه ۱.۶ میلیارد یورو برای آن تعهد کرده) مانع از عملکرد کامل آن شده است. با این حال، بندرعباس اکنون نقش دوگانه‌ای به‌عنوان دروازه دریایی اصلی ایران و پایانه‌ای برای تجارت زمینی اوراسیا ایفا می‌کند.
۶. چشم‌انداز آینده؛ عمق استراتژیک درون‌سرزمینی
این کریدورها در کوتاه‌مدت دسترسی ایران به کالاهای مورد نیاز برای بازسازی و دفاع را فراهم می‌کنند و در بلندمدت می‌توانند موقعیت مرکزی ایران در اوراسیا را به یک اهرم پایدار تبدیل کنند. با این حال، هزینه‌های بالای حمل‌ونقل، مسیرهای ریلی ناتمام، اختلاف در عرض ریل‌ها و سیستم‌های تسویه ضعیف، هنوز موانع جدی بر سر راه این کریدورها محسوب می‌شوند.
